بنابراين موضوع « علة العلل » كه مدعاى خداپرستان است ارتباطى با آن‌چه كه مادىها به آنان نسبت مىدهند ندارد . بسيارى از انتقادها و اشكال‌هايى كه مادىها دربارهء اعتقاد به خدا و مذهب دارند معلول نا آشنايى آنها به معتقدات خداپرستان است . گواه اين مطلب كلماتى است كه از آنان نقل شده است ، مثلًا يكى از مادىها اين طور مىگويد : « هيچ دانشمندى در آزمايشگاه‌ها اثرى از خدا نمىبيند و هيچ آزمايشى نتوانسته است وجود چنين موجودى را ثابت كند » . و نيز همين شخص در مقام رد وجود « روح مجرد از ماده » مىگويد : « هيچ جراحى زير چاقوى تشريح خود وجود چنين موجودى را مشاهده ننموده است » . اين نوع اعتراض‌هاى خنده‌آور گواه بر ناآشنايى آنها به منطق خداپرستان است ، زيرا موجودى كه آزمايشگاه‌ها آن را ثابت كند خدا نيست . آزمايشگاه باموجود مادى سروكار دارد و در اطراف موضوعات مادى حق نفى و اثبات‌دارد ، ولى موجودى كه ما فوق جهان ماده و پديد آورندهء آن است و آزمايشگاه‌و آزمايش كننده و آزمايش شونده و خود آزمايش با همهء شرايطى كه دارندهمه و همه اثر او و مصنوع او و از آن اوست هرگز تحت آزمايش در نمىآيد . هم‌چنين « روح مجرد از ماده » با صداى بلند داد مىزند كه سنخ وجود من با آن‌چه كه زير چاقو قرار مىگيرد و روى ميز تشريح ريخته مىشود كاملًا مباين است و ابزار تشريح نمىتواند دربارهء من نفياً و اثباتاً داورى كند . براى اين كه مطلب روشن گردد لازم مىدانيم مقدارى دربارهء نظريه‌هاى مادىها و خداپرستان توضيح بدهيم تا نقاط اشتراك و امتياز اين دو مكتب براى خوانندگان گرامى واضح گردد . نقاط مشترك دو مكتب الهى و مادى خداپرستان و مادىها هر دو قانون عليت و معلوليت را كاملًا قبول دارند و هيچ پديده‌اى را بدون علت نمىدانند . همگى معترفند كه تمام پديده‌هاى جهان